محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 53

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

« قپچور » اغلب در آثار جوينى ، رشيد الدين ، وصّاف و چند مورخ ديگر مشاهده مىشود ، در صورتى كه محمّد نخجوانى در آثار خود اين اصطلاح را نسبتا كم به كار ميبرد . از اين امر ميتوان چنين استنباط كرد كه اصطلاح مالياتى « قپچور » كه نخست از كوچ‌نشينان دريافت شده بود و بعد از تسلط مغول بر كشورهائى كه اكثر مردم آنها را اهالى حضرى تشكيل ميدادند نفوذ و مستعمل شده ، در دوران حيات محمّد نخجوانى بتدريج از استعمال خارج و بمفهوم ابتدائى خود نزديك ميگردد . همچنين در دورهء فوق الذكر اصطلاحات مالياتى كه قبل از مغول رواج داشت وسيعا به كار ميرود ، مانند : « خراج » ، « خراج راتب » ، « مال » و غيره بدون اينكه به تحليل و توصيف مشخصات اصطلاحات مالياتى بپردازيم ، متذكر ميگرديم كه در اثر محمّد نخجوانى در چند مورد ميزان آنها نيز قيد ميگردد و طبق متن مؤلف ميتوان چنين نتيجه‌گيرى كرد كه در اين دوره پول ارزش خود را از دست داده و ميزان مالياتهاى اساسى مانند « خراج » دو برابر شده و حتى طرز وصول آن نيز بيرحمانه‌تر گرديده بود . بدون شك اين وضع رقت‌بار در دورهء فرمانروائى چوپانيان كه كشور از نظر اقتصادى و سياسى وضع بسيار نامطلوبى داشت ادامه داشت . اين وضع منجر بورشكستگى ماليات‌دهندگان ميشد ، كه بارها محمّد نخجوانى در اثر خود به آن اشاره مىكند . در اثر محمّد نخجوانى اطلاعات كاملى در مورد اخذ ماليات‌ها ، خراج‌ها ، وضع كشاورزى ، شرايط اقتصادى شهرها و وضع خود ماليات دهندگان ، سطح زندگى آنها ، وضع خزانهء دولت كه وابستگى به طرز